Nobel Ödülü, 27 Kasım 1895 tarihli ve 30 Aralık 1896 tarihinde Stockholm’de açıklanan vasiyetnamesiyle Alfred Nobel tarafından kurulan derneğin verdiği, insanlığa hizmet edenleri ödüllendirmek amacını taşıyan bir ödüldür. İlk Nobel Ödülleri 1901 tarihinde verilmeye başlanmıştır. Genel olarak, dünyanın en prestijli bilim ödüllerinden biri olarak kabul edilir.
Hangi Dallarda Ödül Verilmektedir?
Barış, fizyoloji-tıp, edebiyat, fizik, kimya ve ekonomi alanlarında verilmektedir. Barış, fizyoloji-tıp, edebiyat, fizik ve kimya alanlarında 1901 yılından itibaren ödül verilmektedir ancak ekonomi alanındaki ödüller 1969 yılında verilmeye başlanmıştır.
Nobel Ödülleri Kimlere Verilir?
- Fizik, Kimya, Fizyoloji-Tıp alanlarında en önemli icadı yapan kişilere
- Edebiyat alanında en soylu ve en içten ideali örnek alarak meydana getiren eserin yazarına
- Halklar arasında kardeşliğin gerçekleştirilmesi, orduların kaldırılması veya sayısının azaltılması, barış kongrelerinin yapılması ve yaygınlaştırılması için en çok çalışan kişilere verilir.
Ödüllerin Finansman Kaynağı Nedir?
Nobel ödülünün kaynağı dinamit ticaretidir. Alfred Nobel dinamiti icat ettikten sonra Avrupa’da savaşan taraflara satarak milyonlarca dolar kazanmış ve vasiyeti gereği bu ödülü armağan etmiştir. Nobel’in servetinin yıllık geliri beş eşit parçaya ayrılmıştı. Ödüller İsveç merkez bankasında bulunan 9.200.000 dolarlık Vakıf hesâbından ödenir. Ödüller para, altın, madalya, diploma şeklindedir.
Nobel Ödüllerinin Adaylarına ve Sahiplerine Kim Karar Verir?
Ödüle lâyık kişiler, uygun otorite kuruluşlar tarafından, karar mercilerine yazı ile bildirilir.
Bu merciler;
- Fizik ve kimyâ konularında İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi;
- Fizyoloji ve tıp konularında Stockholm Karolinska Kraliyet Tıp Cerrahi Enstitüsü;
- Edebiyât konularında İsveç Akademisi;
- Barış konusunda Norveç Parlamentosu(Storting) tarafından seçilen beş kişilik bir komisyon tarafından;
- Ekonomi konusunda da İsveç Kraliyet Bilimler Akademisidir.Nobel ödülüne lâyık olacak kişilerin tekliflerinin o senenin 1 Şubat gününe kadar ilgili komitelere ulaşması gereklidir. Son karar günü 15 Kasım’dır. Ödüller 10 Aralıkta dağıtılır. Ödüller, kişiye olabileceği gibi bir gruba da olabilir. Ödülü kabul etmeyenlerin ödül tutarları tekrar vakfa yatırılır.
Peki ödüller ne kadar objektif?
Nobel Ödülü insanlığa faydalı olmak gibi bir ölçüyü kendine kural olarak belirlediyse de (istisnaları olmakla birlikte) çoğunlukta kapitalist-emperyalist düşünceye doğrudan ve dolaylı olarak hizmet ettiği düşünülen kişi ve gruplara verilir.
1953’te hayatındaki tek amacı İngiliz sömürgeciliğini yaşatıp, yüceltmek olan ve edebiyatla bir ilişkisi olmayan İngiltere başbakanı Winston Churchill’e, 1958’de Boris Pasternak’ın Dr. Jivago adlı romanı henüz Rusya’da bile yayımlanmamışken, İtalya’da eserin Rusçasının bastırılıp ödül verilmesi, aynı şekilde Türkiye’den yıllarca farkına varılmayan yazar Orhan Pamuk’un “30 bin Kürt’ü 1 milyon Ermeni’yi öldürdük” sözlerinin ardından bu ödüle layık görülmesi ünlü örneklerindendir.
Filistin topraklarını işgal eden İsrail’le ilk masaya oturan Müslüman devlet adamı Enver Sedat, izlediği politikayla Komünist blok’un çözülmesinde aktif rol almış olan Mihail Gorbaçov, 2009’da barış ödülünü aldığı konuşmasında en az 44 kez savaş kelimesini kullanan ve “Bazen savaşta gereklidir” diyen B.Obama, Nobel Barış ödülüne layık olmuş birkaç örnektir.
Nobel Ödülü Kazanan Türkler
- Orhan Pamuk: Nobel Komitesi “2006 Nobel Edebiyat Ödülü ‘Kentinin melankolik ruhunun izlerini sürerken kültürlerin birbiriyle çatışması ve örülmesi için yeni simgeler bulan’ Orhan Pamuk’a verilmiştir.” sözleriyle Türkiye’den ilk Nobel Ödülü kazanan yazarı müjdeliyordu. Türkiye’ye ilk Nobel ödülünü ünlü yazar Orhan Pamuk getirdiğinde ülke olarak hem büyük bir gurur hem de Pamuk’un siyasi kişiliğinden kaynaklanan büyük bir tartışma yaşanmıştı.
- Ahmet Üzümcü: 2013 yılında ise genel direktörlüğünü Türk diplomat Ahmet Üzümcü’nün yaptığı “Kimyasal Silahların Yasaklanması Örgütü- OPCW” Nobel Barış Ödülü’nü kazandı.
- Aziz Sancar: Hücrelerin hasar gören DNA’ları nasıl onardığını ve genetik bilgisini koruduğunu haritalandıran araştırmaları sonucunda kimya dalında Nobel Ödülü kazanan Profesör Doktor Aziz Sancar Türkiye’ye ikinci kez Nobel gururu yaşatan isim oldu.
NOBEL İSTATİSTİKLERİ
- Uluslararası Kızıl Haç Komitesi bugüne kadar Nobel Barış Ödülünü altı defa almaya hak kazanmıştır.
- 870 Nobel ödülü kazanandan, 48’ü kadındır; Marie Curie 1903 yılında fizik alanında ilk Nobel Ödülünü kazanan kadın olmuştur. Curie ayrıca 1911 yılında Nobel kimya ödülünü almaya da hak kazanmıştır.
- 1940 ve 1942 yılları arasında II. Dünya Savaşı nedeniyle Nobel Ödülleri verilememiştir.
- Eğitim ve kadın hakları konulardaki aktivistliğiyle tanınan Malala Yusufzay kızların okuması için yürüttüğü kampanyalar nedeniyle 17 yaşında 2014’te Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldü.
- En yaşlı ödül kazanan 2007 yılında Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanan 90 yaşındaki Leonid Hurwicz’dir.
- Nobel Ödülü kazanan ilk Müslüman Mısır’ın ikinci cumhurbaşkanı Enver Sedat’tır.
- Marie ve Pierre Curie karı-koca olarak 1903 yılında, kızları Irène Joliot-Curie de kocası Frédéric Joliot ile 1935 yılında Nobel Ödülü’nü kazandı.
- Jean Paul Sartre Nobel Edebiyat Ödülü’nü kabul etmeyen tek yazardır.
